E-mail: rasul_atamuratov@mail.ru Murojaat uchun: +99890-111-9596
O'zb Рус Eng
Tarix platformasi
Qadimgi Misr sivilizatsiyasi Qadimgi Yunoniston va Rim imperiyasi Mesopotamiya va Shumer madaniyati Ahamoniylar sivilizatsiyasi Hind sivilizatsiyasi Xitoy sivilizatsiyasi Markaziy Osiyo qadimgi davlati Buyuk ipak yo‘li tarixi
Markaziy Osiyoda ilk o‘rta asr davlatlari Arab xalifaligi va islom madaniyati Yevropadagi feodalizm va davlatlarning shakllanishi Movarounnahrda ilm-fan va madaniyati Amir Temur va Temuriylar davri
Uyg‘onish davri Buyuk geografik kashfiyotlar Mustamlakachilik siyosati va mustaqillik harakatlari Burjua va industrial inqiloblar XIX–XX asr siyosiy o‘zgarishlari
XX asr jahon urushlari Mustamlakalarning ozodlik kurashlari Mustaqil O‘zbekiston tarixi XXI asr global jarayonlari
Arxeologik topilmalar Tarixiy xaritalar Muzey eksponatlari Milliy meros obidalari
O‘quv materiallari Buyuk tarixchilar va allomalar Taqdimotlar Topshiriqlar Interaktiv testlar Onlayn kurslar Videodarslar Glossary
Tarixiy joylar bo‘yicha VR sayohatlar Muzeylar 360° ko‘rinishda Tarixiy janglar sahnasi 3D tarixiy obidalar modeli AR nishonlar — tarixiy shaxslar va yodgorliklar

Lev Gumilyov

Bosh sahifa > Ta'lim > Buyuk tarixchilar va allomalar > Lev Gumilyov

Lev Gumilyov: hayoti va ijodi

Lev Nikolayevich Gumilyov (1912–1992) – XX asrning eng original tarixchisi, etnolog, geograf va falsafiy tafakkur sohiblaridan biri bo‘lib, etnogenez nazariyasi, superetnos tushunchasi va yevraziyachilik g‘oyalari bilan jahon fanida chuqur iz qoldirgan. U mashhur rus shoirlari — Nikolay Gumilyov va Anna Axmatovalarning farzandi bo‘lib tug‘ilgan, ammo tug‘ilganidan boshlab murakkab hayotiy sharoitlar, siyosiy ta’qiblar va qamoq yillari uning taqdiriga kuchli ta’sir ko‘rsatgan.

Gumilyov yoshligida Leningrad universitetida tarix, sharqshunoslik va geografiya sohalarida ta’lim olgan. Ammo 1930–1950-yillar oralig‘ida bir necha marta NKVD tomonidan hibsga olinib, lagerlarda yillar davomida yashashga majbur bo‘lgan. Aynan shu yillar uning shaxsiy dunyoqarishini shakllantirdi: u insoniyat tarixiga ma’lum kuchlar, jarayonlar va energetik o‘zgarishlar nuqtai nazaridan qarashni boshlagan. Qamoqdan chiqqandan so‘ng Gumilyov ilmiy faoliyatini davom ettirib, Leningrad universitetida dars bergan.

Gumilyovning asosiy ilmiy ishlari etnoslar qanday paydo bo‘ladi, rivojlanadi va yo‘q bo‘ladi? degan savolga javob izlashga bag‘ishlangan. Uning mashhur **“passionar nazariyasi”**ga ko‘ra, har bir etnosning paydo bo‘lishiga kuchli energiyaga ega bo‘lgan shaxslar – passionarlar turtki beradi. Bu energiya jamiyatni uyg‘otadi, kengayishga, yuksalishga undaydi. Vaqt o‘tishi bilan bu energiya susayadi, etnos esa barqarorlashadi, keyin tanazzulga yuz tutadi. Gumilyovning bu nazariyasi turli tarixiy sivilizatsiyalarning ko‘tarilishi va qulashini tushuntirishga urinadi.

Gumilyovning ilmiy merosida superetnos tushunchasi alohida ahamiyatga ega. Unga ko‘ra, bir nechta qarindosh etnoslar umumiy tarixiy-madaniy maydon, yagona mafkura va uyg‘un hayot tarziga ega bo‘lgan yirik “superetnos”ni tashkil qiladi. U Rim, Arab xalifaligi, Yevropa, Xitoy, Slavyan-Turkiy Yevrasiya superetnoslari kabi tizimlarni misol sifatida tahlil qilgan. Ayniqsa, slavyan va turkiy xalqlar o‘rtasidagi tarixiy aloqalar, o‘zaro uyg‘unlik va madaniy ta’sir uning tadqiqotlarida katta o‘rin tutadi.

Gumilyovning ilmiy faoliyatidagi yana bir muhim yo‘nalish – yevraziyachilik konsepsiyasidir. U Yevrosiyo materigini faqat geografik hudud emas, balki alohida sivilizatsion maydon deb bilgan. Gumilyovga ko‘ra, Yevrosiyo xalqlari – ruslar, turkiy qabilalar, mo‘g‘ullar, qipchoqlar, O‘rta Osiyo xalqlari – tarixan bir-biriga yaqin, ular o‘zaro ta’sirda shakllangan va bir-birini to‘ldirgan. Shu bois u Yevrosiyo tarixini yagona, uzluksiz jarayon sifatida ko‘rsatgan.

Uning ilmiy qarashlari XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab keng muhokamalarga sabab bo‘lgan. Bir tomondan, Gumilyovning nazariyalari original, chuqur va o‘ziga xos bo‘lib, ko‘plab tarixchilar, siyosatchilar va madaniyatshunoslar tomonidan yuqori baholangan. Ikkinchi tomondan, uning ayrim g‘oyalari ilmiy jamoatchilik tomonidan bahsli, ba’zan metaforik yoki haddan ziyod umumlashtirilgan deb tanqid qilingan. Shunga qaramay, Gumilyovning ishlari Yevrosiyo tarixining butunlay yangi talqinini yaratib, turkiy xalqlar tarixi, ko‘chmanchilar sivilizatsiyasi va slavyan-turkiy aloqalarini tadqiq etishda ulkan ahamiyat kasb etdi.

Lev Gumilyov 1992-yilda vafot etgan. Bugungi kunda uning nomi bilan universitetlar, ilmiy markazlar ochilgan; ayniqsa Qozog‘iston, Rossiya va O‘zbekistonda Gumilyov merosi keng o‘rganilmoqda. Uning kitoblari – “Qadimgi turklar”, “Etogenez va Yer biosferasi”, “Hazarlar”, “O‘rta Osiyo tarixida ko‘chmanchilar roli” kabi asarlar – Sharq tarixini yangi yondashuv asosida o‘rganishda juda muhim manbalardan biridir.

Lev Gumilyov insoniyat tarixiga energetik, ijtimoiy va ekologik omillar uyg‘unligida qarashni taklif qilgan noyob olim bo‘lib, uning nazariyalari bugungi kunda ham ko‘plab tadqiqotchılar va tarixiy maktablarga ilhom manbai bo‘lib xizmat qilmoqda.