Burjua va industrial inqiloblar

Ta'lim

Burjua va industrial inqiloblar Yangi davr tarixining eng muhim voqealari bo‘lib, Yevropa va butun dunyo taraqqiyotini tubdan o‘zgartirgan siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy jarayonlarning uyg‘unlashgan shaklidir. Burjua inqiloblari feodal tuzumning yemirilishi, shaharlarning kuchayishi, erkin bozor munosabatlarining shakllanishi, inson erkinligi va fuqarolik huquqlarining o‘sishi bilan bog‘liq bo‘lsa, industrial (sanoat) inqilobi texnika, ishlab chiqarish, transport va kommunikatsiya sohalaridagi ulkan sakrash bilan insoniyat tarixida mutlaqo yangi bosqichni boshlab berdi. XV–XVIII asrlarda shakllangan burjua inqiloblari Yevropada kapitalistik ijtimoiy-iqtisodiy tizimning vujudga kelishiga asos bo‘ldi. Burjuaziya — savdogarlar, bankirlar, hunarmandlar va yangi ishlab chiqaruvchilar qatlamining iqtisodiy kuchga aylanishi natijasida feodal aristokratiyaning siyosiy ustunligi zaiflashdi.

XVII asrda Angliyada sodir bo‘lgan davlat to‘ntarishlari, “Noshid davri”, Oliver Kromvell boshchiligidagi respublika tajribasi va 1688 yilgi “Shonli inqilob” siyosiy hokimiyatni parlament qo‘liga o‘tkazib, konstitutsiyaviy monarxiya tizimini yaratdi. Bu o‘z navbatida bozor iqtisodiyoti, xususiy mulk daxlsizligi va tadbirkorlikning rivojlanishiga huquqiy asos bo‘ldi. XVIII asr oxiridagi Amerika mustaqillik inqilobi ham burjua jarayonlarining yirik bosqichi bo‘lib, unda mustamlakachilik zulmiga qarshi kurash, xalq suvereniteti, tenglik va huquqiy davlat g‘oyalari ilgari surildi. Eng muhim burjua inqiloblaridan biri — 1789 yilgi Fransiya inqilobi bo‘lib, u “Erkinlik, tenglik, birodarlik” tamoyillarini ilgari surdi, absolutizmni ag‘darib, respublika tuzumiga asos soldi va butun Yevropa siyosiy tafakkuriga kuchli ta’sir ko‘rsatdi.

Burjua inqiloblari natijasida iqtisodiy munosabatlarda tub o‘zgarish yuz berdi: erkin bozor, kapital jamg‘arish, banklar, savdo-kompaniyalar, kredit tizimi, ishchi kuchi bozorining shakllanishi sanoat inqilobiga zamin yaratdi. XVIII asr oxiri va XIX asr boshlarida Angliya boshchiligida boshlangan industrial inqilob insoniyat tarixidagi eng ulkan ilmiy-texnik yangilanishlardan biri bo‘ldi. James Watt yaratgan bug‘ mashinasi sanoat ishlab chiqarishining asosiy dvigateliga aylandi. To‘qimachilik fabrikalari, metallurgiya zavodlari, ko‘mir konlari, mashinasozlik korxonalari tez sur’atda ko‘paydi. Qishloq xo‘jalik iqtisodiyotidan sanoat iqtisodiyotiga o‘tish jarayoni jamiyatning barcha qatlamlarini qamrab oldi.

Industrial inqilob transport tizimini ham tubdan o‘zgartirdi: temir yo‘llar, bug‘ qozonli kemalar, telegraflar, keyinchalik telefon va elektr tizimlarining yaratilishi global iqtisodiy integratsiyani kuchaytirdi. Shaharlar tez rivojlanib, yangi ishchi sinfi — proletariat shakllandi. Ularning mehnat sharoitlari og‘ir bo‘lgani bois, XIX asrda ishchilar harakati, kasaba uyushmalari va ijtimoiy islohotlar uchun kurash kuchaydi.

Industrial inqilobning ijobiy natijalari juda ko‘p bo‘lib, ular texnik taraqqiyot, mahsulotlar narxining pasayishi, ishlab chiqarish samaradorligi oshishi, transport va aloqa rivoji, fan va ta’lim taraqqiyoti tarzida namoyon bo‘ldi. Biroq, salbiy oqibatlar ham mavjud edi: bolalar mehnati, ekologik muammolar, qashshoqlik, sinflar o‘rtasidagi tafovutlarning kuchayishi, mustamlakachilik siyosatining kuchayishi shular jumlasidandir.

Burjua va industrial inqiloblar natijasida dunyo tamoman yangi bosqichga o‘tdi. Siyosiy jihatdan konstitutsiyaviy davlatlar, huquqiy jamiyat, parlament demokratiyasi shakllandi. Iqtisodiy jihatdan kapitalizmning zamonaviy shakli, bozor iqtisodiyoti, erkin raqobat, tadbirkorlik va texnik taraqqiyot ustuvor bo‘ldi. Ijtimoiy hayotda savodxonlik oshdi, shaharlar kengaydi, ilm-fan va texnika yangi bosqichga ko‘tarildi. Bu jarayonlar hozirgi zamon global iqtisodiyotining poydevorini tashkil etdi.

Xulosa qilib aytganda, burjua va industrial inqiloblar insoniyat tarixida chuqur iz qoldirib, siyosiy erkinlik, iqtisodiy taraqqiyot, texnikaviy yuksalish va jamiyatning modernlashuviga asos bo‘lgan tarixiy burilish davridir. Ular hozirgi zamon dunyosining shakllanishida hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘lib, bugungi global sivilizatsiyaning asosiy yo‘nalishlarini belgilab berdi.