Movarounnahrda IX–XV asrlarda ilm-fan va madaniyat

Ta'lim

Movarounnahrda IX–XV asrlarda ilm-fan va madaniyatning yuksalishi Markaziy Osiyo tarixidagi eng buyuk uyg‘onish davrlaridan biri bo‘lib, bu hudud islom olamining ilmiy, madaniy va siyosiy markaziga aylangan. IX asrdan boshlab Somoniylar, Qoraxoniylar, G‘aznaviylar, Saljuqiylar, Xorazmshohlar, Temuriylar kabi sulolalar hukmronligi ostida Movarounnahrda shaharlar rivojlandi, ilmiy maktablar shakllandi, madrasalar, kutubxonalar, rasadxona va saroylar faoliyati yuksalib, jahon ilm-fani taraqqiyotiga ulkan hissa qo‘shildi. Buxoro, Samarqand, Marv, Xiva, Urganch, Termiz, Balx, Shosh kabi markazlar Sharqning eng yirik ilm-fan o‘choqlariga aylandi.

Somoniylar davrida (IX–X asrlar) ilmiy va madaniy taraqqiyot yangi bosqichga ko‘tarildi. Bu davrda Movarounnahrda islom ilmlari, falsafa, tibbiyot, adabiyot, tilshunoslik, tarixshunoslik keng rivojlandi. Ismoil Somoniy davrida Buxoro “Sharqning Qobuloni” sifatida tanilgan bo‘lib, u yerda kutubxonalar, madrasa va ilmiy markazlar faoliyat ko‘rsatgan. Aynan shu davrda Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy “Al-Jome’ as-sahih” nomli mashhur hadis to‘plamini yaratdi. Rudakiy fors-tojik adabiyotining asoschisi sifatida ijod qildi, tarix, til, tafsir va fiqh fanlari taraqqiy etdi. Somoniylar davrida ilm-fan musulmon Sharqida yagona ilmiy makon yaratdi va keyingi davr uyg‘onishiga zamin bo‘ldi.

X–XI asrlarda Movarounnahrga turkiy sulolalar — Qoraxoniylar va G‘aznaviylar kirib keldi. Bu davrda turkiy til va adabiyot rivojlanib, Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig”, Mahmud Qoshg‘ariyning “Devonu lug‘otit turk” kabi asarlari yaratildi. Qoraxoniylar shaharsozlik, me’morchilik, irrigatsiya tizimlari va savdoni rivojlantirib, ilm-fan uchun qulay sharoit yaratdilar. Bu davrda madrasalar soni ko‘paydi, turli diniy va dunyoviy ilmlar birgalikda rivojlandi.

XI–XII asrlarda Xorazmshohlar davri Movarounnahr va Xorazmning ilmiy-ma’naviy hayotida yuksak taraqqiyot davri bo‘ldi. Xorazmshohlar saroyida matematiklar, astronomlar, tabiblar, faylasuflar, tarixchilar faoliyat yuritdi. Bu davrda Abu Rayhon Beruniy geodeziya, astronomiya, minerologiya, tarix va etnografiya bo‘yicha jahon ilmining eng yirik asarlarini yaratdi. Uning “Qonuni Mas’udiy”, “Hindiston”, “Saydona” kabi asarlari Sharq fanining yuksak namunalaridir. Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy algebra, arifmetika, algoritmlar, astronomiya fanlariga asos solib, matematik tafakkurni yuksak darajaga ko‘tardi. Fanning rivojlanishida Mahmud Zamakhshariy ham muhim o‘rin tutib, tilshunoslik va tafsir sohalarida ulkan meros qoldirdi.

XIII asrda mo‘g‘ullar istilosi tufayli Movarounnahrda qisqa muddatli tanazzul yuz bergan bo‘lsa-da, XIV asr boshidan boshlab Temuriylar davrida ilm-fan yangi, yanada yuksak pog‘onaga ko‘tarildi. Temur va uning avlodlari ilm-fan, me’morchilik, adabiyot, hunarmandchilik va shaharsozlikni rivojlantirishga alohida e’tibor berishdi. Samarqand Temuriylar davrida butun Sharqning ilmiy-ma’naviy markaziga aylandi. Temur qurdirgan madrasalar, karvonsaroylar, saroylar, bog‘lar va me’moriy majmualar mintaqa madaniyatining yuksakligini ko‘rsatdi.

XV asrga kelib, Alisher Navoiy, Abdurahmon Jomiy, Kamoliddin Behzod, Mavlono Lutfiy kabi adiblar ijodi tufayli Movarounnahr adabiyoti eng yuqori darajaga chiqdi. Ayniqsa, Ulug‘bekning ilmiy faoliyati Movarounnahr ilm-fanning oltin davrini yaratdi. U Samarqandda rasadxona va madrasa qurdirib, astronomiya va matematika maktabini shakllantirdi. “Zijji Ko‘ragoniy” asari o‘rta asr astronomiyasining eng mukammal yutuqlaridan biri bo‘ldi. Ulug‘bek maktabida Qozizoda Rumiy, G‘iyosiddin Jamshid Koshi, Ali Qushchi kabi buyuk olimlar yetishib chiqdi.

Movarounnahrda IX–XV asrlardagi ilm-fan taraqqiyoti nafaqat matematikada, balki tibbiyot, falsafa, fiqh, tasavvuf, tarix, geografiya, musiqa, me’morchilik, adabiyot kabi ko‘plab sohalarda yuksak yutuqlar yaratdi. Buxoro, Samarqand, Marv, Urganch kabi shaharlarda madrasalar tarmog‘i, kutubxonalar, ilmiy majlislar faoliyat ko‘rsatib, ilm-fan Sharq va G‘arb o‘rtasidagi ko‘prikka aylandi. Temuriylar davri me’morchiligi — Registon, Go‘ri Amir, Shohi Zinda, Bibixonim masjidi — bu hudud madaniyatining eng yorqin namunalaridan biridir.

Xulosa qilib aytganda, Movarounnahrda IX–XV asrlarda shakllangan ilm-fan va madaniyat jahon sivilizatsiyasining eng yuksak bosqichlaridan birini tashkil etadi. Bu davr Sharq uyg‘onishining markaziga aylangan bo‘lib, unda yaratilgan ilmiy, adabiy va me’moriy meros bugungi kunda ham jahon ilm-fani va madaniyati uchun bebaho qadriyatdir.