Mustamlakachilik siyosati va mustaqillik harakatlari

Ta'lim

Mustamlakachilik siyosati va mustaqillik harakatlari jahon tarixining eng keskin ijtimoiy-siyosiy jarayonlaridan bo‘lib, XVIII–XX asrlarda Yevropa davlatlarining Osiyo, Afrika va Lotin Amerikasi hududlarini bosib olishi, ularni iqtisodiy, siyosiy va madaniy jihatdan tobelikka solishi va natijada mustamlaka xalqlarning ozodlik uchun olib borgan kurashlarini o‘zida mujassam etadi. Mustamlakachilik siyosati asosan Buyuk geografik kashfiyotlardan keyin kuchayib, Portugaliya va Ispaniyaning dastlabki dengiz mustamlakalari, keyinchalik Britaniya, Fransiya, Gollandiya, Belgiya, Germaniya va AQShning imperialistik kengayishi orqali shakllandi.

Yevropa davlatlari uchun mustamlakalar birinchi navbatda arzon xom ashyo manbai, keng bozor, harbiy-strategik hudud va siyosiy nufuz maydoni sifatida ko‘rilgan. XIX asrga kelib bu jarayon “imperializm davri” deb atalgan bosqichga yetib, ayniqsa Britaniya imperiyasi, Fransiya imperiyasi va Germaniya mustamlakachiligi butun dunyo iqtisodiy xaritasini o‘zgartirdi. Afrika qit’asi deyarli to‘liq Yevropa davlatlari o‘rtasida bo‘lib olindi; Osiyoda Hindiston, Indoneziya, Vetnam, Filippin, Birma, Malayziya, Markaziy Osiyo va Yaqin Sharq hududlari mustamlakachilarning tobeligiga tushdi. Mustamlakachilik siyosati ko‘pincha zo‘ravonlik, harbiy bosqin, ekspluatatsiya, resurslarning talon-toroj qilinishi, mahalliy aholining majburiy mehnatga jalb etilishi, madaniy va dini qadriyatlarning kamsitilishi bilan kechgan.

Mustamlaka jamiyatlarida iqtisodiy hayot butunlay metropoliyaning manfaatlariga bo‘ysundirildi: yerlar tortib olindi, plantatsiya tizimi joriy qilindi, eksportga yo‘naltirilgan monokultura rivojlantirildi, xalq xo‘jaligining tabiiy rivojlanishi to‘xtatildi. Natijada mahalliy aholining siyosiy huquqlari cheklangan, ma’rifat va ta’lim imkoniyatlari cheklangan, ijtimoiy tabaqalanish kuchaygan.

Shu bilan birga, mustamlakachilik zulmi ostida turli hududlarda ozodlik harakatlari kuchaydi. XVIII asr oxirida AQSh mustaqilligi (1776), Lotin Amerikasi mamlakatlarida Simon Bolivar va Xose de San Martin boshchiligidagi ozodlik urushlari mustamlaka zulmiga qarshi kurashning dastlabki bosqichini tashkil etdi. XIX asr davomida Hindistonda sipoylar qo‘zg‘oloni (1857), Xitoyda Yihequan isyoni (1900), Filippinda ispan va amerikalarga qarshi kurash, Afrika qit’asida Zulular, Ashantilar va boshqa xalqlarning qarshilik harakatlari xalq ozodlik kurashining kuchayib borayotganidan dalolat beradi.

XX asr boshidan boshlab mustamlakachilik tizimi global siyosiy jarayonlar ta’sirida zaiflashdi. Birinchi jahon urushidan keyin milliy o‘zlik, ozodlik, demokratiya g‘oyalari keng yoyila boshladi. Mahatma Gandi boshchiligidagi Hindistonning tinch norozilik harakati, Misrning milliy uyg‘onish harakati, Turkiyaning Milliy ozodlik urushi, Indoneziya, Vetnam, Jazoir, Tunis, Marokash kabi mamlakatlarning mustaqillik kurashlari mustamlaka tizimining yemirilishiga olib keldi. Ikkinchi jahon urushi esa Yevropa imperiyalarining iqtisodiy va harbiy kuchini susaytirib, mustamlaka xalqlarining o‘z taqdirini o‘zi belgilash huquqini kuchaytirdi.

XX asrning 1950–1970 yillari “dekolonizatsiya davri” deb atalib, Afrika va Osiyoda yuzlab xalqlar mustaqillikka erishdilar. Hindiston (1947), Indoneziya (1949), Liviya (1951), Jazoir (1962), Keniya (1963), Tanzaniya (1964) va ko‘plab boshqa davlatlar mustamlakachilikdan xalos bo‘ldi. Birlashgan Millatlar Tashkiloti mustqillik jarayonlarini qo‘llab-quvvatlab, mustamlakachilikni inson huquqlariga zid hodisa sifatida baholadi.

Ammo mustamlakachilikning oqibatlari hali ham ko‘plab mamlakatlarda sezilmoqda: iqtisodiy qaramlik, chegaraviy nizolar, etnik ziddiyatlar, siyosiy beqarorlik, resurslardan noteng foydalanish kabi muammolar tarixning murakkab merosini aks ettiradi.

Xulosa qilib aytganda, mustamlakachilik siyosati jahon tarixida ulkan iz qoldirgan, iqtisodiy va madaniy jihatdan jahonni o‘zgartirgan jarayon bo‘lib, unga qarshi yuzaga kelgan mustaqillik harakatlari milliy o‘zlikning tiklanishi, siyosiy erkinlik, tenglik va adolatning qaror topishida hal qiluvchi rol o‘ynagan. Dekolonizatsiya jarayoni bugungi global siyosiy tizimning shakllanishiga zamin yaratdi va millatlararo tenglik tamoyillarining mustahkamlanishiga xizmat qildi.