Uyg‘onish davri

Ta'lim

Uyg‘onish davri (Renessans) XIV–XVI asrlarda Yevropada yuzaga kelgan madaniy, ilmiy, badiiy va ijtimoiy yangilanish harakati bo‘lib, inson tafakkurining uyg‘onishi, antik merosning qayta kashf etilishi va o‘rta asr diniy cheklovlaridan ozod bo‘lgan dunyoviy fikrning rivojlanishi bilan xarakterlanadi. Bu davr Yevropaning iqtisodiy, siyosiy va madaniy taraqqiyotini tubdan o‘zgartirgan global jarayon bo‘lib, insoniyat tarixidagi eng yirik intellektual inqiloblardan biri sifatida e’tirof etiladi. Renessansning ildizlari o‘rta asr shaharlarining rivoji, savdoning kengayishi, Italiya shahar-davlatlarida boy savdogarlar, bankirlar va ilm-ma’rifat homiylarining shakllanishi bilan chambarchas bog‘liq. Ayniqsa, Florensiya, Venetsiya, Milan, Rim kabi markazlar badiiy, falsafiy, ilmiy rivojlanishning asosiy o‘chog‘iga aylandi.

Uyg‘onish davrining eng muhim xususiyati insonni dunyoning markaziga qo‘ygan gumanistik qarashlarning shakllanishidir. O‘rta asrlar ilohiy tafakkurga tayanib kelgan bo‘lsa, Renessansda inson aqli, iste’dodi, erkin irodasi va yaratuvchanlik qobiliyati ulug‘lanadi. Gumanizm namoyandalari Petrarka, Bokkachcho, Erasmus Rotterdamskiy, Pikko della Mirandola kabi ziyolilar bo‘lib, ular antik dunyo merosini o‘rganish, qadimgi yunon va rim madaniyatini tiklash, insonning fikrlash erkinligini targ‘ib qilishda muhim rol o‘ynadilar.

Uyg‘onish davri san’ati o‘zining realistik, chuqur mazmunli va estetik yuksakligi bilan ajralib turadi. Leonardo da Vinchi, Mikelanjelo, Rafael, Donatello kabi buyuk rassom va haykaltaroshlar san’atda yangi davrni boshlab berdi. Perspektiva, anatomiya, yorug‘lik-soya, simmetriya va garmoniya kabi tushunchalar san’atda keng qo‘llanila boshladi. Leonardo da Vinchining “Mona Liza”si, “Oxirgi kechki ovqat”i, Mikelanjeloning “Dovud” haykali, Rafaelning “Afina maktabi” kabi asarlar inson tafakkurining ulkan yaratuvchanlik kuchini aks ettiradi.

Renessans davri ilm-fanda ham mislsiz yutuqlarga boy bo‘ldi. Kopernikning heliosentrik nazariyasi, Galiley tajribalari, Keplerning astronomik qonunlari Yevropa ilmiy inqilobining poydevorini yaratdi. Tibbiyotda Vesalius, geografiyada Magellan va Kolumbning kashfiyotlari, texnikada Leonardo da Vinchi chizmalari butun dunyo rivojiga ta’sir ko‘rsatdi. Gutenberg tomonidan bosmaxonaning takomillashtirilishi ilmning ommalashuviga, kitoblarning keng tarqalishiga, diniy monopoliya va jaholatga qarshi intellektual kurashning kuchayishiga sabab bo‘ldi.

Uyg‘onish davri adabiyoti ham mazmunan va shaklan ulkan yangiliklarni olib keldi. Shekspirning dramaturgiyasi, Servantesning “Don Kixot” asari, Dante, Petrarka, Bokkachcho kabi ijodkorlarning asarlari Yevropa adabiyotini yangi bosqichga ko‘tardi. Bu davrda inson psixologiyasi, muhabbat, jamiyat, axloqiy tanlov va taqdir kabi mavzular keng yoritildi. Dante “Ilohiy komediya”si bilan o‘rta asrlar va uyg‘onish o‘rtasidagi falsafiy ko‘prik vazifasini bajardi.

Renessans davri siyosiy hayotida ham ulkan o‘zgarishlar yuz berdi. Feodal tarqoqlik o‘rnini markazlashgan davlatlar egallay boshladi, diplomatiya rivojlandi, shahar-davlatlar iqtisodiy qudratga erishdi. Makiavellining “Hokim” asari siyosiy realizmning ilk namunasiga aylandi. Savdoning rivojlanishi iqtisodiy kuchning shahar burjuaziyasi qo‘liga o‘tishiga, Yevropada iqtisodiy tizimning yangilanishiga sabab bo‘ldi.

Uyg‘onish davri diniy hayotda ham kuchli inqilobni yuzaga keltirdi. Katolik cherkovining inqirozi, islohotchilar — Martin Lyuter, Kalvin, Melanxton harakatlari yangi protestant ta’limotining shakllanishiga olib keldi. Bu jarayon Yevropa ruhiy hayotini tubdan o‘zgartirib, diniy erkinlik va ma’naviy yangilanishga zamin yaratdi.

Xulosa qilib aytganda, Uyg‘onish davri butun Yevropa tarixining burilish nuqtasi bo‘lib, ilm-fan, san’at, adabiyot, falsafa, siyosat va iqtisodiyotda yangi davrni boshlab berdi. Bu davr insoniyat tafakkurining uyg‘onishi, erkin fikrlash, ijodkorlik va ilm-ma’rifatning ustuvorligini ta’kidlagani bilan jahon sivilizatsiyasi taraqqiyotida beqiyos o‘rin tutadi. Renessansning g‘oyalari keyinchalik Yevropada ilmiy inqilob, ma’rifatparvarlik harakati va yangi davr madaniyatining shakllanishiga asos bo‘lib xizmat qildi.