Mustamlakalarning ozodlik kurashlari

Ta'lim

O‘zbekiston va umuman Markaziy Osiyo xalqlarining mustamlakachilikka qarshi ozodlik kurashlari XIX–XX asrlar davomida mintaqa tarixida eng keskin va murakkab siyosiy jarayonlardan biri bo‘lgan. Bu hududning Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olinishi, sovet davrida milliy manfaatlarning cheklanishi, siyosiy erkinlikning bo‘g‘ilishi hamda iqtisodiy ekspluatatsiya Markaziy Osiyoda uzoq davom etgan ozodlik harakatlarini yuzaga keltirdi. O‘zbekiston xalqi bu jarayonda ko‘plab mashaqqatlarni boshdan kechirgan bo‘lsa-da, mustaqillik, ozodlik va milliy o‘zlik uchun kurash hech qachon to‘xtamadi.

XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab Turkiston Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olinishi bilan mintaqaning siyosiy tuzilmasi o‘zgardi. Mahalliy davlatlar – Qo‘qon, Buxoro, Xiva xonliklari bosqinchilik siyosati natijasida o‘z mustaqilligini yo‘qotdi. Rossiya ma’muriyati Turkistonning boy tabiiy resurslarini o‘zlashtirish, paxtachilikni kengaytirish, mahalliy aholining mehnatini arzon narxda ekspluatatsiya qilish siyosatini olib bordi. Bu esa xalq noroziligini kuchaytirdi. Qo‘qonda, Farg‘ona vodiysida, Xorazmda, Samarqand va Toshkent atrofida ko‘plab qo‘zg‘olonlar yuz berdi. Mamlakatning turli hududlarida Madaminbek, Xolxo‘ja Eshon, Toychi, Norbo‘tabek kabi qo‘mondonlar boshchiligida bosqinchilarga qarshi xalq harakatlari ko‘tarildi.

XX asr boshida jadidchilik harakati mustamlakachilikka qarshi siyosiy va ma’rifiy kurashning eng yirik shakliga aylandi. Mahmudxo‘ja Behbudiy, Munavvarqori Abdurashidxonov, Abdulla Avloniy, Fitrat, Cho‘lpon, Saidnosir Mirjalilov kabi jadid ziyolilari Turkistonning siyosiy uyg‘onishiga, milliy o‘zlikni anglashga, ta’lim va madaniyatni rivojlantirishga ulkan hissa qo‘shdilar. Ular mustamlakachilikka qarshi kurashni qurolli yo‘l bilan emas, balki ma’rifat, taraqqiyot va madaniy o‘zgarishlar orqali amalga oshirishni maqsad qilgan edilar.

1916 yilgi Markaziy Osiyo qo‘zg‘oloni mustamlakachilikka qarshi eng keng xalq harakatlaridan biridir. Chor Rossiyasining birinchi jahon urushiga mahalliy aholini majburiy safarbar etish haqidagi farmoni Turkiston bo‘ylab umumxalq noroziligini keltirib chiqardi. Qo‘zg‘olonlar Jizzax, Namangan, Andijon, Qo‘qon, Farg‘ona vodiysi, Xiva va Buxoro hududlarida yuzaga kelib, chor ma’muriyati tomonidan shafqatsiz bostirildi. Minglab insonlar halok bo‘ldi, yuz minglab odamlar Afg‘oniston va Xitoyga boshpana izlab ko‘chib ketishga majbur bo‘ldi.

1917 yilgi inqilobdan so‘ng sovet hokimiyati o‘rnatilishi Markaziy Osiyoda mustaqillik harakatlariga yangi ko‘rinish berdi. Bu davrda bosqinchi siyosatning yangi shakli — sovet mustamlakachiligi yuzaga keldi. Turkiston muxtoriyati (1917–1918) milliy davlat tuzishga bo‘lgan ilk siyosiy urinish edi. Uning rahbarlari – Munavvarqori, Mustafo Cho‘qay, Fitrat, Fayzulla Xo‘jayev kabi arboblar Turkiston xalqlarining siyosiy o‘zini o‘zi boshqarish huquqini himoya qildilar. Ammo muxtoriyat sovet qo‘shinlari tomonidan qonga botirib tugatildi.

1918–1934 yillarda davom etgan “bosmachilik harakati” esa mustamlakachilikka qarshi qurolli kurashning eng yirik va uzoq davom etgan davri bo‘ldi. Farg‘ona vodiysida Madaminbek, Shermuhammadbek, Ergash qo‘rboshi, Xorazmda Junaidxon, Buxoroda Ibrohimbek kabi qo‘rboshilar sovet bosqiniga qarshi kurashni boshqardilar. Bu harakat milliy ozodlik urushi sifatida tarixda muhrlanib, xalqning mustaqillikka bo‘lgan intilishining eng yorqin namunasiga aylandi.

Sovet davri ko‘plab ijobiy o‘zgarishlar bilan birga milliy mustaqillikni cheklash, siyosiy erkinlikni bo‘g‘ish, diniy qadriyatlarni yo‘q qilish, falsafiy va madaniy merosni nazorat ostiga olish kabi salbiy oqibatlarga olib keldi. 1930-yillardagi qatag‘onlar yuzlab o‘zbek ziyolilarining yo‘q qilinishiga sabab bo‘ldi: Fitrat, Cho‘lpon, Usmon Nosir, Abdulla Qodiriy kabi ulkan ma’naviy arboblar totalitar tuzum qurboniga aylandilar.

1980-yillar oxirida “qayta qurish” siyosati Markaziy Osiyoda ham mustaqillik g‘oyalarini jonlantirdi. 1991 yilning 31 avgustida O‘zbekiston o‘z mustaqilligini e’lon qilishi asrlar davomida davom etgan ozodlik kurashlarining tarixiy yakuni bo‘ldi.

Xulosa qilib aytganda, O‘zbekiston hududida mustamlakachilikka qarshi ozodlik kurashlari xalqning siyosiy hushyorgarligi, erkinlikka bo‘lgan intilishi, milliy o‘zligining mustahkamligini ko‘rsatgan yuksak tarixiy jarayondir. Bu kurashlar mustaqillikning nafaqat siyosiy, balki ma’naviy asoslari sifatida bugungi kunda ham muhim ahamiyatga ega.