XIX–XX asr siyosiy o‘zgarishlari

Ta'lim

XIX–XX asr siyosiy o‘zgarishlari insoniyat tarixidagi eng tub burilish jarayonlari bo‘lib, davlatlar tuzilmasining o‘zgarishi, milliy davlatlarning shakllanishi, demokratiya va konstitutsiyaviy boshqaruvning rivoji, mustamlakachilik tizimining kengayishi va uning yemirilishi, ikki jahon urushi, inqiloblar, mafkuralar kurashi va xalqaro tartibotning qayta shakllanishi bilan xarakterlanadi. XIX asr boshiga kelib Yevropa jamiyati yangi iqtisodiy asos — sanoat iqtisodiyotiga o‘ta boshladi, bu esa siyosiy jarayonlarni jadallashtirdi. Buyuk Fransiya inqilobining g‘oyalari — erkinlik, tenglik, milliy suverenitet, fuqarolik huquqlari butun Yevropaga tarqalib, konstitutsiyaviy davlatlar paydo bo‘ldi.

XIX asrda millatchilik harakatlari kuchayib, Italiya va Germaniya kabi davlatlar milliy birlik asosida shakllandi. Germaniyaning Bismark boshchiligida birlashuvi Yevropa siyosatida yangi kuch muvozanatini yaratdi. Bu davrda Rossiya, Avstriya-Majariya, Usmoniylar imperiyasi kabi ko‘p millatli imperiyalarda ichki ziddiyatlar kuchaydi va ularning siyosiy barqarorligiga putur yetdi. Shuningdek, Yevropada parlament tizimi, siyosiy partiyalar, siyosiy erkinliklar asta-sekin kengaydi, lekin shu bilan birga kapitalistik raqobat, qurollanish poygasi va imperialistik siyosat kuchaydi.

XIX asr oxiri va XX asr boshlarida mustamlakachilik tizimi eng yuqori cho‘qqiga chiqdi. Afrika qit’asi Yevropa davlatlari tomonidan to‘liq bo‘lib olinib, Osiyo va Tinch okeani hududlarida ham mustamlakachilik qattiq kuchaydi. Bu jarayon ba’zi joylarda mahalliy xalq noroziligini kuchaytirib, siyosiy qarshilik harakatlarini yuzaga keltirdi. Shu davrda marksizm, sotsializm, anarxizm kabi yangi g‘oyalar shakllanib, ishchilar harakatining siyosiy kuchga aylanishiga zamin yaratdi.

XX asr boshlarida siyosiy maydon keskin o‘zgarishlarga uchradi. 1914–1918 yillardagi Birinchi jahon urushi dunyo siyosiy xaritasini tubdan o‘zgartirdi. Urush natijasida to‘rt imperiya — Rossiya, Germaniya, Avstriya-Majariya va Usmoniylar imperiyasi qulab tushdi. Rossiyadagi 1917 yilgi inqilob natijasida birinchi sotsialistik davlat — Sovet Rossiyasi vujudga keldi. Versailles tizimi Yevropaning yangi davlatlarini yaratdi, biroq bu tizimning adolatsiz bandlari yangi siyosiy ziddiyatlar uchun zamin bo‘lib qoldi.

XX asrning 1930-yillarida fashizm, natsizm, militarizm kabi totalitar rejimlarning kuchayishi dunyoni yana bir bor global to‘qnashuv yoqasiga olib keldi. 1939–1945 yillardagi Ikkinchi jahon urushi insoniyat tarixidagi eng yirik va eng vayronkor urush bo‘lib, siyosiy kuchlar nisbatini tubdan o‘zgartirdi. Urushdan keyin dunyo ikki qutbga — AQSh boshchiligidagi kapitalistik blok va SSSR boshchiligidagi sotsialistik lagerga bo‘lindi. “Sovuq urush” davri yarmidan ko‘p asr davomida siyosiy, ideologik va harbiy raqobatni olib keldi.

Bu davrda milliy mustaqillik harakatlari avj olib, mustamlaka tizimi qulash yoqasiga keldi. 1945–1970 yillar davomida Afrika, Osiyo va Yaqin Sharqda yuzlab yangi davlatlar mustaqillikka erishdi. BMTning roli kuchayib, xalqaro tartibni saqlash, urushlarning oldini olishga qaratilgan global tizim shakllandi. Sovuq urush davri Koreya urushi, Vetnam urushi, Kuba inqirozi kabi keskin siyosiy voqealar bilan davom etdi.

XX asr oxirida SSSRning parchalanishi (1991) siyosiy jihatdan yangi davrni boshlab, dunyo monopoliyasiz, ko‘p qutbli tuzumga o‘ta boshladi. Sharqiy Yevropada kommunistik rejimlar qulab, yangi demokratik davlatlar shakllandi. Globalizatsiya jarayoni tezlashib, iqtisodiy, siyosiy, madaniy integratsiya kuchaydi, xalqaro tashkilotlar roli ortdi.

Xulosa qilib aytganda, XIX–XX asr siyosiy o‘zgarishlari dunyo tarixining eng dinamik etaplarini tashkil qilib, u jamiyatning siyosiy tuzilmasi, xalqaro munosabatlar, davlatlarning shakllanishi, mafkuralar kurashi va erkinlik g‘oyalarining rivojlanishida hal qiluvchi o‘rin tutadi. Bu davr zamonaviy global siyosiy tizimning shakllanishiga asos bo‘ldi va bugungi geosiyosiy jarayonlarga kuchli ta’sir ko‘rsatib kelmoqda.