E-mail: rasul_atamuratov@mail.ru Murojaat uchun: +99890-111-9596
O'zb Рус Eng
Tarix platformasi
Qadimgi Misr sivilizatsiyasi Qadimgi Yunoniston va Rim imperiyasi Mesopotamiya va Shumer madaniyati Ahamoniylar sivilizatsiyasi Hind sivilizatsiyasi Xitoy sivilizatsiyasi Markaziy Osiyo qadimgi davlati Buyuk ipak yo‘li tarixi
Markaziy Osiyoda ilk o‘rta asr davlatlari Arab xalifaligi va islom madaniyati Yevropadagi feodalizm va davlatlarning shakllanishi Movarounnahrda ilm-fan va madaniyati Amir Temur va Temuriylar davri
Uyg‘onish davri Buyuk geografik kashfiyotlar Mustamlakachilik siyosati va mustaqillik harakatlari Burjua va industrial inqiloblar XIX–XX asr siyosiy o‘zgarishlari
XX asr jahon urushlari Mustamlakalarning ozodlik kurashlari Mustaqil O‘zbekiston tarixi XXI asr global jarayonlari
Arxeologik topilmalar Tarixiy xaritalar Muzey eksponatlari Milliy meros obidalari
O‘quv materiallari Buyuk tarixchilar va allomalar Taqdimotlar Topshiriqlar Interaktiv testlar Onlayn kurslar Videodarslar Glossary
Tarixiy joylar bo‘yicha VR sayohatlar Muzeylar 360° ko‘rinishda Tarixiy janglar sahnasi 3D tarixiy obidalar modeli AR nishonlar — tarixiy shaxslar va yodgorliklar

Arnold Toynbi

Bosh sahifa > Ta'lim > Buyuk tarixchilar va allomalar > Arnold Toynbi

Arnold Toynbi: hayoti va ijodi

Arnold Jozef Toynbi (1889–1975) – XX asrning eng mashhur ingliz tarixchisi, sivilizatsiyalar taqdiri, ularning paydo bo‘lishi, rivojlanishi va inqirozi haqida chuqur konsepsiya yaratgan buyuk olimlardan biridir. U tarixni alohida xalqlar yoki davlatlar tarixi sifatida emas, balki sivilizatsiyalar o‘rtasidagi uzluksiz o‘zaro ta’sirlar, chaqiriq va javoblar jarayoni sifatida talqin qilgan. Toynbi butun dunyo tarixiga umumiy, uyg‘un va tizimli yondashuvni shakllantirib, tarix falsafasiga ulkan ta’sir ko‘rsatgan.

Toynbi Londonda ziyoli oilada tug‘ilib, Oksford universitetida tahsil olgan. Yoshligidan qadimgi tarix, yunon va rim manbalari, diniy va ijtimoiy jarayonlarga qiziqqan. Birinchi jahon urushi yillarida diplomatik xizmatda ishlagan, keyinchalik London iqtisodiyot maktabi va Oksfordda dars bergan. Uning xalqaro siyosat bo‘yicha kuzatuvlari ham tarixiy qarashlarining shakllanishiga kuchli turtki bo‘lgan.

Toynbining asosiy ilmiy asari – “Tarixni o‘rganish” (A Study of History) bo‘lib, 12 jilddan iborat ulkan tadqiqotdir. Bu asarda u insoniyat tarixini o‘nlab yirik sivilizatsiyalar misolida tahlil qiladi. Toynbi fikricha, tarixning asosiy harakatlantiruvchi kuchi – “chaqiriq va javob” mexanizmidir. Ya’ni, tabiat, jamiyat yoki siyosat tomonidan yuzaga keladigan muammolar oldida sivilizatsiya qanday javob beradi? Qaysi sivilizatsiya murakkab vaziyatga moslasha olsa, o‘sha taraqqiy etadi; javob bera olmasa – tanazzulga yuz tutadi.

Toynbi sivilizatsiyalarni paydo bo‘lish, o‘sish, ochilish, tanazzul va halokat bosqichlariga bo‘ladi. Uningcha, sivilizatsiyalarni tashqi dushmanlar yemirmaydi – ular ichki ma’naviy kuchini yo‘qotishi tufayli yemiriladi. Shu bois Toynbi madaniy-ma’naviy qadriyatlar, ruhiy birlik va “ijodkor ozchilik”ning roliga katta e’tibor qaratadi. “Ijodkor ozchilik” – sivilizatsiyani boshqaradigan, jamiyatga yo‘l ko‘rsatadigan, yangi g‘oyalar yaratadigan qatlamdir. Agar bu qatlam jamiyat ehtiyojlariga javob bera olmasa, sivilizatsiya inqirozga kiradi.

Toynbining yana bir muhim g‘oyasi – universal dinlarning uyg‘onishda tutgan o‘rnidir. Uning fikricha, sivilizatsiyalar tanazzulga yuz tutganda, jamiyat ma’naviy tayanch izlaydi va global dinlar (masalan, xristianlik, islom, buddizm) shu ehtiyojga javob beradi. U diniy qadriyatlarni sivilizatsiyalarni birlashtiruvchi, ma’naviy tiklovchi kuch sifatida baholaydi.

Toynbining tarixga qarashi ko‘lamli, falsafiy va umumlashtiruvchi yondashuvga ega. U G‘arb sivilizatsiyasining o‘ziga xos jihatlarini tanqidiy tahlil qiladi, uning kuchli va zaif tomonlarini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, Sharq, Islom olami, Xitoy va Hindiston madaniyatlariga ham katta hurmat bilan qaraydi va ularni global tarixning ajralmas qismi deb hisoblaydi.

Uning qarashlari ba’zan tanqid qilinsa-da (ayniqsa, haddan tashqari umumlashtirishlar sabab), Toynbi yaratgan konsepsiya tarix falsafasi, sivilizatsiyalar nazariyasi va global tarixshunoslikning rivojiga katta ta’sir ko‘rsatdi. Bugungi kunda ham uning asarlari siyosatshunoslik, madaniyatshunoslik, tarix va sivilizatsiya tadqiqotlarida asosiy manbalardan biri sifatida o‘qiladi.

Arnold Toynbi 1975-yilda Londonda vafot etdi. Uning merosi hali-hanuz jahon ilm-fani tomonidan munozara qilinadi, baholanadi va rivojlantiriladi. Uning “chaqiriq va javob” nazariyasi esa sivilizatsiyalarning ko‘tarilishi va qulashini tahlil qilishda zamonaviy yondashuvlar uchun ham mustahkam asos bo‘lib qolmoqda.