E-mail: rasul_atamuratov@mail.ru Murojaat uchun: +99890-111-9596
O'zb Рус Eng
Tarix platformasi
Qadimgi Misr sivilizatsiyasi Qadimgi Yunoniston va Rim imperiyasi Mesopotamiya va Shumer madaniyati Ahamoniylar sivilizatsiyasi Hind sivilizatsiyasi Xitoy sivilizatsiyasi Markaziy Osiyo qadimgi davlati Buyuk ipak yo‘li tarixi
Markaziy Osiyoda ilk o‘rta asr davlatlari Arab xalifaligi va islom madaniyati Yevropadagi feodalizm va davlatlarning shakllanishi Movarounnahrda ilm-fan va madaniyati Amir Temur va Temuriylar davri
Uyg‘onish davri Buyuk geografik kashfiyotlar Mustamlakachilik siyosati va mustaqillik harakatlari Burjua va industrial inqiloblar XIX–XX asr siyosiy o‘zgarishlari
XX asr jahon urushlari Mustamlakalarning ozodlik kurashlari Mustaqil O‘zbekiston tarixi XXI asr global jarayonlari
Arxeologik topilmalar Tarixiy xaritalar Muzey eksponatlari Milliy meros obidalari
O‘quv materiallari Buyuk tarixchilar va allomalar Taqdimotlar Topshiriqlar Interaktiv testlar Onlayn kurslar Videodarslar Glossary
Tarixiy joylar bo‘yicha VR sayohatlar Muzeylar 360° ko‘rinishda Tarixiy janglar sahnasi 3D tarixiy obidalar modeli AR nishonlar — tarixiy shaxslar va yodgorliklar

Ibn Xaldun

Bosh sahifa > Ta'lim > Buyuk tarixchilar va allomalar > Ibn Xaldun

Ibn Xaldun: hayoti va ijodi

Ibn Xaldun (1332–1406) – musulmon Sharqining eng buyuk mutafakkirlaridan biri, tarixchi, faylasuf, iqtisodchi va sotsiologiya fanining asoschilaridan biridir. U Tunis shahrida ilm-ma’rifatga boy, mashhur arab oilasida tug‘ilib, juda erta yoshdan Qur’on, hadis, fiqh, falsafa, matematika, tarix va adabiyot bilan shug‘ullangan. Yoshligidan boshlab siyosiy hayotga aloqador bo‘lganligi sababli Ibn Xaldun ko‘plab mamlakatlar – Tunis, Jazoir, Marokash, Andalusiya (Ispaniya) va Misr saroylarida turli lavozimlarda xizmat qilgan. U diplomat, kotib, vazir, qozikalon va o‘qituvchi sifatida faoliyat yuritgan, bu esa unga jamiyat, siyosat va davlat hayoti haqida chuqur tajriba to‘plash imkonini bergan.

Ibn Xaldunning eng mashhur asari – “Kitob ul-ibar” (“Ibratlar kitobi”) bo‘lib, uning bosh qismi “Muqaddima” nomi bilan mashhurdir. “Muqaddima” nafaqat Sharq, balki butun dunyo ilm-fanida ulkan o‘rin tutadigan asar bo‘lib, unda jamiyatning paydo bo‘lishi, davlatning tashkil topishi, iqtisodiy omillar, demografiya, sivilizatsiyalarning taraqqiyoti va inqirozi kabi fundamental masalalar ilmiy asosda izohlangan. Ibn Xaldun tarixni oddiy voqealar ketma-ketligi sifatida emas, balki jamiyatlarning ichki qonuniyatlari mavjud bo‘lgan murakkab ijtimoiy jarayon sifatida tushuntiradi. Shu yondashuv uni “tarix falsafasining asoschisi” degan unvonga sazovor qilgan.

Uning eng mashhur nazariyalaridan biri – “asabiyya” ta’limotidir. Asabiyya – jamiyatning birlashuv kuchi, guruhiy birdamlik va ijtimoiy birlikni anglatadi. Ibn Xaldunga ko‘ra, kuchli asabiyyaga ega qabilalar davlatni barpo etadi, biroq shaharlashuv, hashamat va farovonlik ortishi bilan asabiyya susayadi, natijada davlat zaiflashadi va yemiriladi. U davlat hayotini tug‘ilish, kuchayish, yuksalish, tanglik va inqiroz kabi bosqichlarga bo‘ladi. Bu nazariya keyingi asrlarda Yevropa olimlarining davlat-shaxsiyat haqidagi qarashlariga kuchli ta’sir ko‘rsatgan.

Ibn Xaldun iqtisodiy jarayonlarni ham chuqur tahlil qilgan. U mehnatning qiymat yaratishdagi o‘rni, soliqlar ta’siri, davlatning iqtisodiy siyosati, bozor munosabatlari haqidagi fikrlari bilan zamonaviy iqtisod nazariyasining poydevoriga hissa qo‘shgan. Masalan, u “soliq haddan oshsa, iqtisod zaiflashadi” degan fikrni ilmiy tarzda asoslagan – bu g‘oya zamonaviy iqtisodda “Laffer egri chizig‘i” sifatida mashhur.

“Muqaddima”da Ibn Xaldun ilmiy metod masalasiga alohida e’tibor qaratib, tarixchidan dalillarni tekshirish, afsonalardan qochish, iqtisodiy-iqtisodiy sabablarni hisobga olishni talab qiladi. Shu sababli u tanqidiy tarixshunoslikning asoschisi sifatida e’tirof etiladi. Uning yondashuvi hozirgi zamon sotsiologiya, siyosatshunoslik, antropologiya va iqtisod fanlariga juda yaqin.

Umrining oxirgi yillarida Ibn Xaldun Qohirada mudarrislik va qozilik qilgan. 1406-yilda Misrda vafot etgan. Bugungi kunda uning “Muqaddima”si sotsiologiya, iqtisodiyot, tarix falsafasi, siyosiy fanlar va madaniyatshunoslik uchun o‘qilishi shart bo‘lgan asosiy manbalardan biri sifatida tan olinadi. Ibn Xaldunning g‘oyalari nafaqat o‘z davri uchun, balki zamonaviy jamiyatlar, davlatlar va sivilizatsiyalarni tushunishda ham ulkan ahamiyatga ega.