Fukidid (m.av. 460–400 yillar atrofida) – qadimgi yunon tarixchisi, siyosiy tahlilchi va tarixshunoslikda ilmiy metodning asoschilaridan biri. U Gerodotdan keyin yunon tarixchiligini yanada ilmiy, tanqidiy va mantiqiy yondashuv bilan yangi bosqichga olib chiqqan. Fukididning eng mashhur asari – “Peloponnes urushi tarixi”, unda m.av. 431–404 yillarda Afina va Sparta o‘rtasidagi urush voqealari chuqur tahlil qilingan.

Fukidid tarixiy voqealarning chuqur sabablarini aniqlash, inson tabiatini tushuntirish va siyosiy qarorlarning oqibatlarini ko‘rsatish orqali zamonaviy tarixshunoslik, siyosatshunoslik va geosiyosiy tahlilning asoschilaridan biri hisoblanadi.

Hayoti va kelib chiqishi

Fukidid Afina yaqinidagi Olarg nomli hududda tug‘ilgan. U boy, nufuzli oilaga mansub bo‘lib, yoshligidan yaxshi ta’lim olgan. U ritorika, falsafa, tarix, siyosat va harbiy san’atni o‘rgangan. Fukididning fikrlashida sofistik maktab va Perikl davri demokratiyasining roli katta bo‘lgan.

Uning oilasi oltin konlariga egaligi sababli (asosan Trakiya hududida), Fukidid Yunonistonning siyosiy va iqtisodiy hayotida faol ishtirok eta olgan.

Harbiy faoliyati va surgun yillari

Fukidid Peloponnes urushi boshida Afina qo‘shinida sarkarda sifatida xizmat qilgan. Miloddan avvalgi 424-yilda Spartaliklar Amfipolisni egallab olganda, Fukidid yordamga kech yetganlikda ayblanib, 20 yilga surgun qilinadi.

Bu surgun – uning ijodi uchun ijobiy burilish bo‘lgan. Chunki:

• u Sparta, Trakiya va boshqa hududlarda erkin harakatlana olgan,

• ikki tomonning siyosiy va harbiy strategiyasini chuqur o‘rgangan,

• ko‘plab voqealarni bevosita guvohlardan eshitgan,

• keng manbalar va shaxsiy kuzatuvlar asosida o‘z asarini yozgan.

Fukididning asosiy asari — “Peloponnes urushi tarixi”

Asar 8 kitobdan iborat bo‘lib, Peloponnes urushining barcha bosqichlarini chuqur tahlil qiladi.

Asarning asosiy xususiyatlari:

1. Ilmiy yondashuv

Fukidid birinchi bo‘lib tarixni ilmiy metod orqali yozishga harakat qilgan:

• afsonalardan qochadi,

• faqat ishonchli manbalarga tayangan,

• voqealarning sabab-oqibatini tahlil qilgan,

• siyosiy qarorlarning oqibatlarini ko‘rsatgan.

2. Siyosiy realizm

Fukidid inson tabiatini “hokimiyatga intilish” bilan tushuntiradi. Bu zamonaviy siyosiy realizm nazariyasining ilk manbalaridan biridir.

3. Nutqlar va siyosiy bahslar

Asarda ko‘plab nutqlar keltirilgan. Ular o‘sha davrning:

• siyosiy fikrlari,

• xalq majlislaridagi bahslar,

• davlat arboblarining qarorlari

• haqida chuqur tasavvur beradi.

4. Tarixni zamonlar uchun saboq sifatida talqin qilish

Fukididning mashhur g‘oyalari:

• “Tarix – bu inson tabiatining takrorlanishidir.”

• “Urushning asl sababi – hokimiyat uchun kurash.”

• Bu fikrlar zamonaviy tarix, diplomatiya, strategiya fani uchun ham dolzarb.

Fukidid tasvirlagan mashhur voqealar

Periklning nutqlari Periklning Afina demokratiyasi haqidagi nutqi tarixiy manbalarda eng mashhur siyosiy nutqlardan biri.

Athenaning vabo epidemiyasi Fukidid o‘sha paytdagi dahshatli vabo epidemiyasini aniq tibbiy kuzatuvlar bilan tasvirlagan.

Sitsiliya yurishi Afina tarixidagi eng katta mag‘lubiyatlardan biri sifatida keng tahlil qilingan.

Uslubi va tarixshunoslikka qo‘shgan hissasi

Fukidid tarixshunoslikka bir nechta muhim metodlar kiritgan:

Tanqidiy tahlil Har bir ma’lumotni tekshirgan, solishtirgan va faqat ishonchlilarini qabul qilgan.

Xolislik Afina vatandoshi bo‘lsa-da, o‘z davlatining xatolarini ham ochiq tanqid qilgan.

Siyosiy va iqtisodiy omillarni hisobga olish Voqealarning yuzaga kelishida resurslar, geosiyosat va diplomatiyaning rolini chuqur tahlil qilgan.

Insoniy psixologiyani tahlil qilish Qo‘rquv, hokimiyat, manfaat kabi omillarni urushning asosiy harakatlantiruvchi kuchlari sifatida ko‘rsatadi.

Oxirgi yillari va merosi

Fukididning vafoti m.av. 400-yillar atrofida sodir bo‘lgan deb taxmin qilinadi. Uning asari bitmay qolgan bo‘lsa-da, antik dunyoning eng mukammal tarixiy asarlaridan biri hisoblanadi.

Fukididning merosi:

• Tarixni ilmiy tahlil asosida yozgan birinchi tarixchilardan biri.

• Uning yondashuvi zamonaviy siyosatshunoslik va geosiyosatning poydevori.

• “Peloponnes urushi tarixi” – Antik dunyoning eng muhim siyosiy hujjatlari qatorida.

• Machiavelli, Hobbs, Klayz, M.Kissinger kabi ko‘plab siyosiy realistlar Fukididga tayangan.

+ Gerodot hayoti va ijodi

+ Arrian hayoti va ijodi

+ Fukidid hayoti va ijodi

+ Tatsit hayoti va ijodi

+ Plutarx hayoti va ijodi

+ Polibiy hayoti va ijodi

+ Ibn Xaldun hayoti va ijodi

+ Arnold Toynbi hayoti va ijodi

+ Lev Guliyev hayoti va ijodi

+ O‘quv materiallari

+ Buyuk tarixchi va allomalar

+ Taqdimotlar

+ Interaktiv teslar

+ Videodarslar

+ Glossary